हरवलेली नागपंचमी – एक आठवण गावाच्या मातीची

हरवलेली नागपंचमी – गावाच्या मातीची एक आठवण

गावाकडील सण म्हणजे केवळ काही रूढींचं पालन नव्हतं, तर एक संपूर्ण अनुभव असायचा—संघभावनेचा, श्रद्धेचा आणि आपुलकीच्या नात्यांचा. नागपंचमी हे त्या अनुभवाचं जिवंत उदाहरण होतं. हा सण म्हणजे एक आठवण होती – धूप, गजरे, चिखल, ओव्या आणि वाऱ्यात नाचणाऱ्या साड्यांची.

सणाची चाहूल – वातावरणातली उर्जा

नागपंचमीचा आठवडा सुरू झाला, की गावात एक न दिसणारी धावपळ सुरू व्हायची. बायका अंगण लिंपून तयार करत, उंबऱ्यांवर रांगोळ्या उमटायच्या, केसांत चमेलीचे गजरे, गळ्यात पट्टेवाले मणी – सगळं वातावरण एकदम उजळून जायचं.

पुरुष मंडळी शेतातलं काम वेळेत आटपून, सणासाठी लाकूडफाटा, माती, दूध, नैवेद्याचं सामान आणायला लागायचे. लहान मुलं झाडावरून ओले कारे तोडत, मेपटी तयार करत. गावातील लोहाराकडे आधीच ऑर्डर दिलेली असायची – खास चिपळ्या, पिचकारीसारखी मेपटी – जी फटाफट वाजवली की अख्खं अंगण दणाणून जायचं.

चिखलातल्या नागाची पूजा – मातीशी एक नातं

नागपंचमीच्या दिवशी सकाळपासून गावकऱ्यांची लगबग सुरू व्हायची. देवळाच्या अंगणात माती आणून त्यातून नाग घडवला जायचा. चिखलाचा तो नाग म्हणजे केवळ एक मूर्ती नव्हती – ती गावकऱ्यांच्या सामूहिक श्रद्धेची आणि एकजुटीची मूर्ती होती.

त्या नागावर दूध, हळद-कुंकू, फुले वाहून, त्याला पुरणकडबू, लाह्या, बोरं, केळी यांचा नैवेद्य अर्पण केला जायचा. पूजेनंतर मोठी मंडळी अभिषेक करताना अंतर्मनात काहीतरी बोलत असत – कदाचित आपल्या पिढींचं रक्षण करण्याची मूक प्रार्थना!

झोका, फेर आणि गाण्यांनी भरलेला दिवस

पूजन झालं की सगळ्यांचं लक्ष वळायचं भाटनांगनूरकडे – तिथं बांधलेला उंच झोका, झुलणाऱ्या बायकांचा उडणारा पदर, त्यांच्या गीतांमधली ओवी आणि हसण्याच्या लाटा. प्रत्येक झोक्याच्या आवाजात एका गावाचा सूर मिसळलेला असायचा.

लहान मुलं झोक्यावरून हवेत उडत – आभाळालाही गवसणी घालायचा त्यांचा आवेश. हातात चिपळ्या, डोक्यावर गच्च टोपी आणि उर भरून आलेला आनंद – काही क्षणांसाठी जगच विसरून जायचो.

भिवशी-नांगनूरचा थरार

आमच्या बालपणीचं सगळ्यात जिवंत स्मरण म्हणजे भिवशी-नांगनूरकडचा नागाचा खेळ. खऱ्या धामण सापाला गळ्यात घालणं, त्याच्या डोळ्यांत डोकावणं, आणि पाठीवर उभी राहून फोटो काढणं – ह्या गोष्टींचं त्या वेळी प्रचंड कौतुक वाटायचं. आज विचार केला तर अंगावर शहारे येतात – पण त्यावेळी आम्ही निःशंक, निर्भय होतो.

पाटीपूजन आणि शाळेच्या पलीकडचं शिक्षण

शाळा बंद असायची, पण शिकण्याचं दुसरं रूप असायचं—पाटीपूजन. त्या दिवशी पाटीवर नागाचं चित्र रंगवायचं. कुणीतरी वडीलधारी चित्र काढून द्यायचं, आम्ही त्यावर लाह्या, फुलं ठेवून पूजन करायचो.

ती पाटी फक्त शिक्षणाचं साधन नव्हती, ती आमच्या परंपरेशी जोडणारा पूल होती.

ओली वैरण आणि जनावरांशी आपुलकीचं नातं

शेवटी दिवस पूर्ण व्हायचा ओली वैरणीच्या कार्याने. शेतातील गवत ओलं असल्यामुळे त्या दिवशी ती वैरण हसऱ्या चेहऱ्यांनी कापली जायची – आणि गोट्यातल्या जनावरांना अर्पण केली जायची. त्यांच्याही डोळ्यात काहीतरी बोलकं असायचं—"तुम्ही आमचंही सण लक्षात ठेवता!"

आज काय राहिलंय?

आजही नागपंचमी येते... पण ती फक्त नोटिफिकेशनमध्ये. चिखलात मांडलेली मूर्ती नाही, झोक्यावर झुलणारी बाई नाही, ओल्या कारांची मेपटी नाही, आणि नाहीत ते धामण सापाचे थरारक क्षण. आज फोटो आहेत – पण अनुभव नाही. आठवणी आहेत – पण संपर्क नाही.

सण आहे, पण सणाला स्पर्श नाही.

---

हे सगळं पुन्हा मिळवता येईल का? कदाचित नाही. पण ही आठवण आपण जपली... तर कदाचित पुन्हा उगवेल ती गोडी, ते मातीचं नातं, आणि परंपरेचं आपुलकीचं पान.